Gevlucht uit Benin voor geweld tegen zijn familie, vraagt de twintigjarige Lukuman in 2001 asiel aan in Nederland. Jarenlang leeft hij in asielzoekerscentra in heel het land, maar krijgt uiteindelijk geen verblijfsvergunning. Hij durft niet terug te keren naar Benin en belandt op straat. Na jarenlang een zwerversbestaan te hebben geleefd, heeft hij de hoop op een toekomst in Nederland opgegeven. In april 2015 meldt Lukuman zich daarom bij de Dienst Terugkeer & Vertrek (DT&V) voor vrijwillige terugkeer. Het terugkeertraject verloopt alleen niet zoals Lukuman hoopt. Hij ontvangt een brief waarin staat dat hij het vertrekcentrum moet verlate vanwege ‘onvoldoende meewerkendheid’. Lukuman belandt weer op straat en komt uiteindelijk bij SNDVU Seguro terecht. Hier wordt hij geholpen om op een duurzame manier terug te keren. Uiteindelijk lukt dit en keert hij terug, in de hoop een nieuw bestaan op te kunnen bouwen.Â
‘Mijn vader was imam en medicijnman. De bewoners van het stadje waar ik woonde, waren daarop tegen. Ze vonden zijn ideeën niet goed, want hij haalde ook mensen in huis die niet gelovig waren. Ik hielp mijn vader bij zijn werk. Zo ging ik bijvoorbeeld met hem mee naar de akkers om planten te verzamelen die hij nodig had voor zijn medicijnen. Op een dag is mijn vader neergestoken in de moskee. Later werd ook ons huis in brand gestoken. Het was niet meer veilig voor ons om daar te blijven.’
De gebeurtenissen in Benin laten een diepgewortelde angst achter bij Lukuman. ‘Toen ik in 2004 hoorde dat ik een negatief had gekregen, was terugkeer naar Benin voor mij geen optie. Ik kreeg geen verblijfsvergunning, maar ik zocht nog steeds bescherming. Ik was bang voor wat er met mij zou gebeuren als ik terug zou gaan.’
Nadat zijn asielaanvraag is afwezen, leeft Lukuman jarenlang op straat. Een onzeker bestaan in de illegaliteit, waarbij hij ieder moment gearresteerd kan worden. ‘In 2008 werd ik tijdens een controle in de trein opgepakt en heb toen zes maanden in detentie gezeten. Het is niet gelukt om mij uit te zetten. Ik werd weer terug op straat gezet.’
Keerpunt
‘Op een dag werd ik wakker en voelde me echt niet lekker. Ik dacht: wat is er gebeurd met mij? Ik besloot: zo wil ik niet meer leven, ik wil niet meer leven in de illegaliteit. Het voelde alsof mijn leven heeft stilgestaan. Ik ben al vijftien jaar in Nederland en heb niks gedaan. Als je geen rechten hebt, is het onmogelijk om jezelf te ontwikkelen. Ik droomde ervan om weer een leven op te kunnen bouwen.’
Daarbij komt Lukuman via Facebook na jaren weer in contact met zijn zus. ‘Ze vertelde dat het rustig is daar.’ De berichten van zijn zus over de situatie in Benin en het contact dat hij heeft met andere ‘terugkeerders’ neemt veel van zijn angst weg. Hij besluit dat hij niet langer in Nederland wil blijven, maar een toekomst wil proberen op te bouwen in Benin.
Vrijwillige terugkeer
Als Lukuman zich in 2015 bij DT&V meldt, volgt er een terugkeertraject waarbij uitgeprocedeerde asielzoekers worden voorbereid op een perspectiefvolle terugkeer naar het land van herkomst. Zo mag Lukuman een opleiding tot automonteur volgen; het biedt hem hoop dat hij in Benin weer iets nuttigs kan doen.
Met hulp van zijn zus regelt hij een geboorteakte, die nodig is om te kunnen terugkeren naar Benin. Echter, dit blijkt niet voldoende om een laissez-passer te krijgen. Er zijn meer documenten nodig, die zijn zus in Benin probeert te regelen. Ze krijgt te horen dat Lukuman deze documenten in persoon moet komen halen.
Ondanks zijn inspanningen krijgt Lukuman op 23 december 2015 plotseling een brief van DT&V waarin staat dat hij onvoldoende meewerkt aan zijn terugkeer en de opvang moet verlaten. ‘Hier staat het’, Lukuman wijst op een passage die in de brief staat. ‘Onvoldoende meewerkendheid.’ Hij moet het vertrekcentrum binnen 28 dagen verlaten en belandt weer op straat.
Lukuman heeft het gevoel geen kant op te kunnen. Nu hij besloten heeft terug te willen keren naar Benin en dit niet lukt, voelt hij zich gevangen. Hij besluit naar Utrecht te gaan, omdat zijn netwerk daar het grootst is. Hij slaapt op verschillende plekken en krijgt uiteindelijk een kamer in een van de huizen van de SNDVU Seguro. Samen met zijn sociaal juridisch begeleider, probeert hij alsnog de juiste documenten te krijgen om te kunnen terugkeren naar Benin.
Nieuw bestaan opbouwen
Dit lukt en begin 2017 wordt hij herenigd met zijn zus. Na meer dan vijftien jaar in Nederland probeert hij een nieuw bestaan op te bouwen. Dit brengt wel de nodige uitdagingen met zich mee, vertelt hij in een videogesprek via WhatsApp. ‘Hoe het hier is? Tot nu toe heel zwaar. Ik ben nog steeds aan het wennen. Ik heb zo lang in Nederland gewoond. Het verschil met het leven in Benin is heel groot. Ik moet alles opnieuw opbouwen’, verzucht hij.
Doordat hij zo’n lange tijd weg is weggeweest, wordt hij dagelijks gediscrimineerd door zijn dorpsgenoten. ‘Mensen kijken soms naar me alsof ik gek ben. Iedereen denkt: waarom ben je teruggekomen? Ik krijg geen respect. Mensen begrijpen het niet, weten niet hoe het in Nederland was. Daardoor is het heel moeilijk om aansluiting te vinden met mensen, om vrienden te maken. Dat is echt heel moeilijk.’
Het opbouwen van een nieuw bestaan, is bemoeilijkt door een ongeluk dat hij een paar maanden na zijn terugkomst in Benin heeft. Als Lukuman vier jaar geleden Nederland verlaat, heeft hij het plan om een eigen winkeltje met levensmiddelen zoals rijst en water te beginnen. Hiervoor heeft hij geld gespaard, waarmee hij hoopt om snel zijn droom te kunnen realiseren. Maar door het ongeval, is bijna al zijn startkapitaal opgegaan aan medische kosten.
De uitdagingen die hij tegenkomt en de eenzaamheid die hij soms ervaart, doen hem beseffen hoe waardevol de hulp van organisaties als SNDVU Seguro voor hem zijn geweest. ‘Het leven in de illegaliteit in Nederland was heel moeilijk, ik had geen vrijheid, geen huis en geen werk. Maar ik had een dak boven mijn hoofd, geld om van te leven. Mensen hielpen mij. Hier ben ik op mezelf aanwezen’, legt hij uit.
Met geld dat kennissen uit Nederland naar hem hebben opgestuurd, heeft hij een bakbrommer kunnen kopen. Hiermee helpt hij mensen om spullen te verplaatsen. Met het geld dat hij verdient, probeert hij in zijn levensonderhoud te voorzien. Maar het aanbod in werk is onzeker. ‘Ik leef met de dag en probeer wat te sparen. Hopelijk lukt het om in de toekomst toch een eigen winkeltje te openen, voor meer zekerheid. Dat blijft mijn droom.’
